yoksulluk etiketine sahip kayıtlar gösteriliyor. Tüm kayıtları göster
yoksulluk etiketine sahip kayıtlar gösteriliyor. Tüm kayıtları göster

5 Mart 2015 Perşembe

Yoksulun enflasyonu

Salı günü açıklanan şubat enflasyon rakamları bir kez daha yüksek enflasyon diye bir sorunumuz olduğunu hatırlattı.
Aylık tüketici enflasyon artışı (0,7) geçen yılki artışa (0,4) kıyasla daha yüksek gelince, yıllık enflasyon yüzde 7,2’den 7,6’ya yükseldi. Mart ayında Para Politikası Kurulu’nun faizi ne yapacağı şimdiden merak konusu. Normalde faizlere dokunmaması lazım ama üzerindeki muazzam baskı elini kolunu bağlamış durumda. Bu konuda yeterince yazdım. Şubat enflasyonunun ilginç yönü gıda fiyatlarının yüksek çıkması. Oysa Merkez Bankası, bu kalemde normalleşme beklediğini açıklamıştı. Buna bir de nominal kurdaki malum nedenle artış eklenince Merkez Bankası’nın işi iyice zorlaştı.
Son yazımda “faiz kavgası artık son bulmalı” demiştim ama pek öyle durmuyor. Bir yandan Merkez Bankası başkanı istifa etmesin diye gayret sarf ediliyor, öbür yandan ‘kendine çekidüzen versin’ isteniyor. Bu konuda yeterince dil döktüm. Bugün enflasyonun farklı bir yönüne değinmek istiyorum. Pazartesi günü Bahçeşehir Üniversitesi Ekonomik ve Sosyal Araştırmalar Merkezi (Betam) benim de imzamı taşıyan “Yoksul ile zengin arasındaki enflasyon farkı rekor seviyede” başlıklı bir araştırma yayınladı. Araştırma 2003’ten bu yana düşük gelirli grup ile yüksek gelirli grubun özgün enflasyonlarını inceliyor.
2003 yılı fiyat seviyesi 100 kabul edilirse, TÜİK’in takip ettiği tüketici fiyat endeksi 250’ye, yani fiyat seviyesi 3,5 katına çıkmış durumda. Ancak bu enflasyon ortalama hanehalkının tüketim sepetinin enflasyonu. Oysa, tüketim sepetinin bileşimi gelire göre büyük değişiklikler gösteriyor. Örneğin en düşük yüzde 20 gelir grubunun ortalama tüketim sepetinde gıda harcamalarının payı yüzde 37. Buna karşılık en yüksek yüzde 20 gelirin ortalama sepetinde bu pay yüzde 14. TÜİK’in takip ettiği enflasyon sepetinde ise gıda payı yüzde 25. Keza diğer kalemlerde de büyük farklar var. Ulaştırma kalemi zengin sepetinde, konut harcamaları ise yoksulunkinde büyük paya sahip.
Tüketim sepetinde farklı ağırlıklar nedeniyle yoksul ile zenginin enflasyonu farklılaşıyor. Gıda fiyatları ortalama enflasyondan daha hızlı artarsa, ki son yıllarda durum bu, yoksulun enflasyonu daha yüksek oluyor. Enerji fiyatı artışı ise ulaştırma üzerinden zengin enflasyonunu, konut üzerinden de yoksul enflasyonunu etkiliyor. Sonuç olarak son 11 yılda yoksulun tüketici enflasyon endeksi 265’e yükselirken, zenginin endeksi 247’de kalmış durumda. Arada 18 puanlık bir fark var. Bu fark, son bir yılda 5 puan artmış durumda.
Gıda fiyatlarında artışın yüksek seyretmeye devam etmesi endişe verici. Enerji fiyatları zengin ile yoksulu farklı kanallardan aşağı yukarı aynı ölçüde etkiliyor ama gıda fiyatları yoksulu vuruyor. Gıda fiyatları böyle artmaya devam ederse yoksulun enflasyonu da resmi enflasyondan daha hızlı artmaya devam edecek. Hükümet, başta asgari ücret olmak üzere memur ve emekli maaşları gibi bazı önemli gelirleri enflasyona göre belirliyor. Oysa bu tür gelirlerle geçinenlerin çoğu düşük gelirli. Dolayısıyla enflasyonları daha yüksek.

Toparlarsak, Betam’ın hesapları 2003’ten sonra iki yıl kadar yoksulun enflasyonunun çok az da olsa resmi enflasyonun (ortalama enflasyon) biraz altında seyrettiğini gösteriyor. Ancak 2007’den itibaren yoksulun enflasyonu ortalamadan daha hızlı artıyor. 2007’den bugüne yoksulun tüketim sepetinin değeri ortalama sepete kıyasla yaklaşık yüzde 8 oranında artmış durumda. Dolayısıyla düşük gelirlilerin ücretleri ve maaşları en azından bu orandan daha yüksek olmalıydı.
(Zaman, Mart 2015)

2 Şubat 2015 Pazartesi

Türkiye’de yoksulluk dinamikleri

Gelir eşitsizliği ve yoksulluk dünyada en çok tartışılan konuların ilk sıralarında yer almaya başladı.
IMF bile gelir eşitsizliğini düzeltmenin önemi üzerinde durur oldu. TÜİK de yeni yoksulluk ölçütleri geliştirme çabası içinde. 2006’da yayınlamaya başladığı yoksullukla ilgili kapsamlı veriler içeren Gelir ve Yaşam Koşulları Anketi (GYKA), yoksulluk üzerine epeyce araştırma yapılmasını sağladı. Bu anketin önemli bir parçasını panel verileri oluşturuyor. TÜİK, anket uyguladığı hane halklarının bir bölümünü dört yıl boyunca takip ediyor. Bu sayede aynı hane halkının eğitim, çalışan sayısı ve tabii gelir değişimleri açısından yoksulluk durumunu izlemek mümkün oluyor.
Bahçeşehir Üniversitesi Ekonomik ve Toplumsal Araştırmalar Merkezi (Betam), cuma günü “Türkiye’de yoksulluk dinamikleri” başlığı altında panel veriyi kullanarak yoksullaşan ve yoksulluktan çıkan aileleri özgün olarak inceleyen bir araştırma notu yayınladı. Benim de imzamı taşıyan bu notta her yıl birkaç milyon ailenin yoksulluktan çıkmayı başardığını yine birkaç milyonun da yoksullaştığını görüyoruz. Toplam yoksulluktaki gelişme ise bu iki dinamiğin farkından oluşuyor. Yoksullaşanlar yoksulluktan çıkanlardan daha fazla olursa toplam yoksulluk oranı artıyor, aksi takdirde azalıyor.
2008-2011 döneminde GYKA verilerine göre göreli yoksulluk oranı Türkiye’de yüzde 24,1’den 22,9’a geriledi. Göreli yoksulluk ölçütü özellikle Avrupa’da tercih edilen bir ölçüt. TÜİK de bu ölçütü kullanıyor. Hane halkı başına düşen Medyan (ortanca) geliri buluyorsunuz. Bu gelirde hane halkı büyüklüğüne göre bir düzeltme yapıyorsunuz. Sonra medyan, gelirin yüzde 60’ını tespit ediyor ve bu geliri yoksulluk sınırı olarak kabul ediyorsunuz. Bu sınırın altında düzeltilmiş gelire sahip hanelere mensup kişiler yoksul sayılıyor. Yoksulluk oranı da bu kişilerin sayısının toplam nüfusa oranı oluyor. Göreli yoksulluk ölçütü, bir bakıma gelir eşitsizliğini de ölçüyor.
2008-2011 panel anketi verileri, yoksullukta 1,2 yüzde puanlık oldukça sınırlı bir iyileşme olduğunu gösteriyor. Ancak yoksulluk dinamikleri çarpıcı bir tablo sergiliyor. 4 yıl boyunca yoksul olmayan 33,6 milyon kişi (yüzde 62,7) çıkıyor. Buna karşılık 4 yıl boyunca yoksul kalanların sayısı 5,2 milyon (yüzde 9,7). Bu grup, yoksulluğun demir çekirdeğini oluşturuyor. Buna karşılık 2008’den itibaren herhangi bir yıl yoksullaşan ve 2011’e kadar yoksul kalan kişilerin sayısı 3,7 milyon kişi (yüzde 6,9), Bu dönemde aynı yaklaşımla yoksulluktan çıkmayı başaranlar ise 4,4 milyon (yüzde 8,2). Yoksulluktan çıkan kişi sayısı biraz daha fazla olduğundan toplam yoksullukta sınırlı bir iyileşme görülüyor.
Bu sayılar bize yoksulluk sınırı etrafında büyük bir hareketlilik olduğunu gösteriyor. Göreli yoksulluğu daha esaslı ölçüde azaltmak için yoksulluktan çıkan kişi sayısını artırmak kadar yoksullaşan kişi sayısını azaltmanın da gerektiği ortaya çıkıyor. Dolayısıyla yoksullaşmada hangi etkenlerin ön plana çıktığını saptamak yoksullukla mücadele için önemli.

Betam’ın araştırma notunda yer alan ekonometrik araştırma bu etkenleri şöyle belirliyor: Ortalama eğitim süresi ne kadar yüksek olursa yoksullaşma olasılığı o kadar azalıyor. Aynı zamanda ortalama eğitim süresi, yoksulluktan çıkışı da pozitif etkiliyor. Beklendiği gibi emek, müteşebbis, emeklilik ve sosyal transfer gelirlerindeki artış / azalış yoksulluktan çıkışı ve girişi önemli ölçüde  pozitif/negatif etkiliyor. Ancak ilginç bir şekilde hanede çalışan ve işsiz sayısındaki değişim yoksulluğa giriş ve çıkışta etkili çıkmıyor.

16 Ağustos 2013 Cuma

Türkiye'de yoksulluk arttı mı azaldı mı?

Yoksuluk azaldı ama halen yüksek
Türkiye’de bu soruya verilen yanıtın mensup olunan siyasal kampa göre değiştiğini biliyoruz. İktidar yoksulluğun azaldığını iddia ediyor. Muhalefette ise ‘yoksulluğun her geçen gün arttığı’ sloganı içselleştirilmiş bir klişe haline gelmiş durumda. Yoksulluk konusundaki ekonomi yazınına aşina olmayan okurlar haklı olarak “Peki bunun nesnel bir ölçütü yok mu?” diye sorabilirler. Aslına bakarsanız evrensel kabul gören tek bir ölçüt yok. Farklı ölçütler söz konusu, çünkü yoksulluğu ölçmek zor ve tartışmalı. 

Bahçeşehir Üniversitesi Ekonomik ve Toplumsal Araştırmalar Merkezi (betam) 1 Ağustos’ta başlıktaki soruya yanıt arayan bir araştırma notu yayımladı (‘Türkiye’de yoksulluk tartışması’). Araştırma yoksulluğu ölçmenin zorluklarını ve bu ölçüm için geliştirilen alternatif ölçütleri özetledikten sonra üç farklı yoksulluk ölçütünü kullanarak 2005-2010 döneminde Türkiye’de yoksulluğun azaldığı sonucuna varıyor. 
Doğal olarak esas zorluk yoksulluğun nasıl tanımlanacağında düğümleniyor. Kimlerin hangi kriterler kullanılarak yoksul kabul edileceği, tahmin edeceğiniz gibi farklı gelişmişlik düzeyleri itibariyle önemli farklılıklar gösterecektir. Ayrıca yaklaşık aynı gelir düzeyine ama farklı yaşam tarzlarına ve kültürlere sahip ülkeler için aynı yoksulluk kriterlerini kullanmak yanıltıcı sonuçlar doğurabilir. Bu tartışmaları merak eden okurlar Betam’ın notuna göz atabilirler. 

TÜİK uzun süredir Hanehalkı Bütçe Anketi (HBA) verilerini kullanarak çeşitli parasal yoksulluk oranlarını yayımlıyor. Bu ölçütlerin içinde en önemlisi olan ‘Gıda + Gıda dışı’ yoksulluğu yayımlamayı 2009’da bıraktı. Ölçüt mustarip olduğu yöntemsel sorunlar nedeniyle anlamsız sonuçlar vermeye başlamıştı. Halen 4,35 doları parasal yoksulluk sınırı kabul eden rakamları yayımlamaya devam ediyor. Fazla bir anlamı yok. Ayrıca HBA bölgesel düzeyde geçerli değil. TÜİK 2006’dan itibaren Avrupa Birliği İstatistik Kurumu’nun benimsediği ve 12 bölge düzeyinde anlamlı Gelir ve Yaşam Koşulları (GYK) anketlerini 2006’dan itibaren (gelirler 2005 yılına ait) uyguluyor. Bu anket verilerini kullanarak da ‘Göreli Yoksulluk’ oranlarını (ülke genelinde medyan gelirin yüzde 60’ının altında eşdeğer gelire sahip kişiler yoksul kabul ediliyor) yayımlıyor. 

TÜİK’in yoksulluk sınırını ulusal düzeyde belirleyen Göreli Yoksulluk (GY) oranında 2005’ten 2009’a yüzde 25,2’den 23,6’ya sınırlı bir düşüş söz konusu. Bu ölçütün temel sorunu, yoksulluk gelirini Türkiye genelinde saptadığından İstanbul’da yoksulluk oranını çok düşük (yüzde 5 civarı), Güneydoğu’da ise çok yüksek (yüzde 60’ın üzeri) saptaması. Bu tuhaf sonucun bölgeler arası büyük gelir farklarından kaynaklandığını tahmin etmişsinizdir. 

Betam bu ölçüte alternatif olarak her bölge için hesaplanan yoksulluk oranlarının toplulaştırılması sonucu belirlenen GY oranını hesaplıyor. GY her bölge için hesaplanıp toplulaştırıldığında GY oranı 2005’te 21,9, 2009’da yüzde 19,8’e geriliyor. Ancak bu kez de Güneydoğu’da yoksulluk oranının aşırı düşük çıktığını not edelim. Bu da normal çünkü GY ölçütü son tahlilde mutlak yoksulluktan ziyade gelir eşitsizliğini ölçüyor. 

Son yıllarda yoksulluğu parasal sınırlar yerine doğrudan ölçen yöntemler geliştirildi. Bunlara ‘maddi yoksunluk’ da deniyor. Betam bu çerçevede ‘Temel Maddi Yoksunluk’ adını verdiği şu ölçütü öneriyor: Günaşırı et, tavuk ve balık yiyemeyen, evini yeterince ısıtamayan ve eskimiş giysileri yenileri ile değiştiremeyen kişileri yoksul kabul edelim. Bu ölçüte göre 2006’da yüzde 29 olan yoksulluk oranı 2010’da yüzde 21’e düşüyor. Yoksulların bölgesel dağılımı da oldukça gerçekçi. En az yoksulluk Batı Anadolu’da, en fazlası da Doğu ve Güneydoğu Anadolu’da görülüyor.